Elders is het ook… pokeren

Nagorno Karabach – Deel 2

Jongetje in de verwaarloosde moskee van Shusha (foto: Dirk Jan Visser)

“Over tien jaar ziet Karabach er net zo uit als bij jullie”, aldus Karen Ohanjanyan, mensenrechtenactivist in de hoofdstad Stepanakert. Zijn pokerface kon de ironie van de opmerking niet verhullen. In realiteit is Nagorno Karabach een gemiltariseerd protostaatje in de Zuidelijke Kaukasus, dat formeel nog altijd binnen Azerbeidzjaanse soevereiniteit valt. De Karabach Armeniers doen er alles aan om positiviteit uit te stralen, maar dit kan nauwelijks verhullen dat de inwoners nog altijd gedreven worden door angst.

In de afgelopen tien jaar is het culturele landschap van Nagorno Karabach radicaal gewijzigd. Er is sprake van selectieve wederopbouw, waarbij Armeense culturele symbolen worden gerestaureerd en Azerbeidzjaanse ruïnes bewust worden genegeerd. De stad Shusha (inmiddels omgedoopt tot het Armeense Shushi), eens de regionale multiculturele hoofdstad is hiervan een sprekend voorbeeld. Tussen de kapotte huizenblokken en de afbrokkelende moskee staan twee fonkelnieuwe Armeense kerken te schitteren in de zon. Aan de rand van de stad kijkt een rijtje Engels aandoende prefab woningen uit op een verwaarloosde begraafplaats. Aan de restanten van de moskee is te zien, dat dit ooit een van de pronkstukken van Shusha moeten zijn geweest. Nu spelen kinderen er verstoppertje.

In Nagorno Karabach is een monocultuur ontstaan die er vooral op gericht lijkt vertrouwen uit te stralen. Originele cultuuruitingen zijn voorbehouden aan de kitsch van de diaspora, die tegelijk dient als een venster op de buitenwereld. Een enkeling is het gegeven om op uitnodiging van de Armeense diaspora naar het buitenland te reizen. Zoals Tamara, een voormalig Miss Karabach, die vorig jaar met haar koor ‘Voices of Artsakh’ (Artsakh is de Armeense naam voor Karabach) naar de Verenigde Staten mocht voor een tournee. Gepassioneerd vertelde ze over haar indrukken: ‘Wist je dat ze in Los Angeles een Little Armenia hebben? De mensen waren daar zo vriendelijk. We konden gewoon Armeens praten.’

De wederopbouw richt zich in de eerste plaats op culturele symbolen. Daarnaast worden bepaalde plekken bewust verwaarloosd. Het aanzicht van de spookstad Aghdam, in de bufferzone tussen Karabach en Azerbeidzjan, is nog ontstellender dan dat van Shusha. Alleen buitenlanders komen naar Aghdam. Voor Karabach Armeniërs is er niets te zien. Na de oorlog werd Stepanakert herbouwd met materiaal van de huizen in Aghdam. Wat resteert, geeft een volkomen desolate aanblik. Waar ooit honderdduizend Azeri’s woonden en leefden, staan nu nog slechts muurtjes op kniehoogte. Huiswaar ligt verspreid in het onkruid. Het stratenplan is nog precies zoals het was, maar de stad is verlaten. Alleen militairen gebruiken het nog als oefenterrein. Stepanakert laat het zo. Als afschrikwekkend voorbeeld. 

Aghdam in 2006 (foto: Malkit Shoshan)

 

De bufferzone staat al jaren op de nominatie om teruggegeven te worden aan Azerbeidzjan in het kader van een definitief vredesverdrag, Tot die tijd houden de Armeniers nadrukkelijk vast aan deze gebieden, als veiligheidsgarantie en ook als geopolitiek wisselgeld. Ten gevolge hiervan leven zo’n half miljoen Azerbeidzjaanse vluchtelingen tussen hoop op terugkeer en noodzaak tot integratie in het dagelijks leven in Azerbeidzjan.

Een belangrijk symbool voor deze situatie is de professionele voetbalclub FK Qarabagh Aghdam, die sinds de inname van Aghdam zijn wedstrijden speelt in Bakoe, maar in constante afwachting is van een terugkeer naar de plek van oorsprong. Lees hier een korte reportage van een wedstrijd van FK Qarabagh Aghdam in de Groene Amsterdammer.

Kinderen spelen met de onderdelen van een roestige tank (foto: Dirk Jan Visser)

 

Op de terugweg vanuit Aghdam zien we tanks, die liggen weg te roesten in het veld. Kinderen gebruiken de onderdelen om een fort te bouwen. Heel anders zit het met de tank op weg naar Stepanakert, die in de oorlog werd buitgemaakt op de Azeri’s. De tank staat opzichtig te glimmen op een rots in de laatste bocht voor de hoofdstad in zicht komt. De loop is gericht op het oosten. De tank kan bereikt worden via een keurig onderhouden wandelpad en op de bestemming staan bankjes om van het uitzicht te genieten. Naar verluidt zou de tank nog altijd ieder moment de rots af kunnen rijden, zo goed wordt hij onderhouden. De Karabach Armeniërs zijn trots op hun buitgemaakte tank. Het is een populaire locatie voor trouwfoto’s.

 

Hoewel de inwoners van Artsakh gewend zijn geraakt aan de schijn van normaliteit, is de oorlog nog lang niet voorbij. Op straat sprak ik met Irina, een meisje met lange zwarte krullen en grote bruine ogen. Haar broer Sasha zit in het leger. Samen met hun ouders ontvluchtten ze de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe toen de schermutselingen begonnen. Ze trokken naar Stepanakert in de hoop een veilig thuis te vinden. Maar vader viel in de strijd en moeder onlangs na een ziekbed. Nu is Sasha met verlof en wijkt geen moment van haar zijde. Maar morgen moet hij weer naar het front. Daarom is ze een beetje treurig. Ze wil ons graag een vraag stellen: ‘Hoe zijn de mensen in Bakoe? Haten ze ons echt zo?’. Grote bruine ogen, melancholiek en een beetje vochtig.

AH, 10 december 2008

Noot:

Shushi, Stepanakert en Artsakh zijn de Armeense benamingen voor de respectievelijke steden en regio. In Azerbeidzjan spreekt men over Shusha, Khankandi en (Nagorno) Karabach.